اسلایدر

...شهید مطهر...
...شهید مطهر...
...این وبلاگ به بررسی نقش معلم در ایجاد خلاقیت ، نوآوری وحرفه آموزی دانش آموزان می پردازد...
نوشته شده در تاريخ ۱۳٩٠/٢/۱۸ توسط پروین خراز صابری /معاون اجرایی | نظرات ()

چکیده:                      

معلم و نقش آن در تعلیم و تربیت از مسایلی نیست که در آن کسی تردید روا دارد. معلم از عوامل مهم تاثیرگذار در امور تعلیم و تربیت می باشد. معلم در تمامی عرصه های وجود ی متربیان از جمله بعد عقلانی دانش آموزان می تواند نقش عمده و مهمی ایفا نماید. اما سئوال این است که شیوه های تاثیر گذاری در بعد عقلانی چیست ؟ در این مقاله کوشیده ایم روش های اثرگذاری معلم را در بعد عقلانی دانش آموزان بررسی نماییم. این روشهای بدلیل رویکرد قرآنی بحث، از آیات اتخاذ و اصطیاد گردیده است. با مراجعه به قرآن کریم متوجه می شویم که برای رشد و شکوفایی بعد شناختی و عقلانی انسان از شیوه های مختلفی استفاده شده است. برخی ازاین شیوه ها، مشاهده، ، قصه گویی، ضرب المثل، سیر و سیاحت و محبت از جمله ی این شیوه ها است که در این مقاله مورد بررسی قرار گرفته است.

کلید واژه ها:  معلم، تربیت عقلا نی، دانش آموزان

مقدمه:

در فرهنگ اسلامی معلم جایگاه ممتاز و ارجمندی دارد. از نظر منطق قرآن، خالق هستی اولین معلم است. زیرا او اولین کسی است که به ابوالبشر اسمای الهی را تعلیم داد. قرآن اولین برنامه اش را با خواندن آغاز کرد و به ابزار خواندن و نوشتن یعنی «قلم» سوگند یاد نمود. پس از خداوند رسول مکرم اسلام، معلم بزرک بشر می باشد. چنانکه از ایشان روایت شده است:«بالتَّعلیم اُرِسلتُ[1]». من برای آموزش مردم، از طرف خدا فرستاده شده ام. در مرحله بعد از وجود شریف ایشان، امامان معصوم از معلمان تاثیرگذار در روح و روان و اندیشه انسان اند. از منظر قرآن و اسلام، معلم و آموزگار به نحوی با خداوند و رسولان و امامان سنخیت داشته  و از نظر نقش باهم همسانند. شاعر این جایگاه و نقش را به زیبایی ترسیم نموده و در باره مقام رفیع معلم فرموده است:

 

آموزگار اگرچه خداوند گار نیست*** بعد از خدای برتر از آموزگار نیست

آموزگار خلقت انسان نمی کند *** کاین نقش جزبه عهده حق واگذارنیست

لیکن به کار تربیت روح آدمی*** آموزگارخوب کم از کردگارنیست[2].


 

بدلیل اهمیت و تأثیرگذاری معلم در ابعاد وجودی دانش آموزان از جمله بعد عقلا نی در تعلیم و تربیت از اهمیت ویژه برخوردار است. دین اسلام دینی است که به ابعاد مختلف وجودی انسان نظر می نماید. همه جهات را مد نظر قرار می دهد. بعد بدنی و جسمی، بعد عاطفی، معنوی، و از جمله بعد عقلانی انسان از مسایلی است که در کانون توجه مکتب اسلام است. از اینرو در این مقاله خواهیم کوشید نقش معلم را در توسعه و رشد عقلانیت و بعد عقلانی دانش آموزان بررسی نماییم و از روش مورد استفاده در قرآن برای این امر بهره خواهیم برد.

مفهوم شناسی

معلم :معلم در زبان فارسی در معنای مختلف به کار می رود. تعلیم دهنده و آموزنده ، عالم و فلیسوفی که جامع علوم عصر و واضع بخشی از دانش ها است، از معانی معلم است. معلم به معنای تعلیم دهنده اعم از آموزگار، دبیر و استاد است و به کسی که چیزی به دیگری می آموزد اطلاق میشود. بر این اساس پیامبران، امامان، روحانیون و استادان دانشگاه، آموزگاران و دبیران - مدارس ابتدایی راهنمایی و دبیرستان به کار می رود. اما منظور از معلم در این مقاله، آموزگاران و دبیران  مدارس می باشند که در مدارس با دانش آموزان در ارتباط می باشند.

تربیت عقلا نی.تربیت عقلانی عبارت از مجموعه ای اعمال و یا تأثیرات عمدی و هدفدار یک انسان (مربی) بر انسان دیگر (متربی) به منظور توسعه و رشد نیروی عقلانی می باشد[3].

شیوه های تربیت عقلا نی

در تعلیم و تربیت یکی از مباحث مهم شیوه های آموزشی است. شیوه های آموزشی نمونه های رفتاری است که عمل و پایبندی به آن ها موجب تحقق طرح های راهبرد آموزشی (روشها) می شود. باتوجه به رویکرد قرآنی به مباحث باید در تعلیم و تربیت عقلانی از شیوه های بکارگرفته شود که قرآن کریم برای رشد و شکوفایی عقلانیت انسان از آن بهره برده است.می توان این شیوه ها را به دو شیه تقسیم نمود شیوه مستقیم وشیوه غیر مستقیم در این نوشتار به برخی از این شیوه ها اشاره می شود.

الف شیوه غیرمستقیم

1/الفشیوه مشاهده

مشاهده و نگاه نمودن یکی از ابزاری است که خداوند مهربان برای معرفت افزایی و شکوفایی بصیرت و عقلانیت و راه یابی به حقایق عالم مارا به ابزار آن تجهیز نموده و ما موربه دیدن و تماشا نمودن پدیده های اطراف مان شده ایم .چشم یکی از ابزارمهمی برای دست یابی به موجودات اطراف ما می باشد. کارکرد چشم امری نیست که بتوان در آن شک و تردید نمود. روانشناسان برای بهبود کیفیت و ارتقا یادگیری و فراگیری به ابزار دیداری تاکید بسیاردارد . آنها معتقداند گاهی یک عکس معادل ده هزار لغت و عبارت است[4]. عکسها و تصاویر زیبا و مربوط به مفاهیم و مطالب تهیه شده در کیفیت محتوا نقش اساسی دارد. گاهی یک عکس خوب و معنادار بیشتراز نوشته دررشد وشکوفایی انسان موثر می باشد. مشاهده نمودن طبیعت و خلقت های بدیع وبی مانند جهان طبیعت و شگفتیهای آن و زیبایی گلها و میوها و هرآنچه که در اطراف ما قراردارد مورد توجه قرآن کریم است تا از مشاهده آن و تامل در این همه نشانه ها توجه بندگان را به صاحب نشان معطوف سازد. أَفَلا یَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ کَیْفَ خُلِقَتْ [5].  مشاهده شترکه در دسترس مخاطبین آنروز بود و از لوازم ضروری زندگی عرب آن روزگار محسوب می شد،نگاه کردن آن مؤنه ی نداشت برای هدایت و تذکر انسان ها و تعلیم ارزش های الهی مورد توجه قرار گرفته است. در آیه ی دیگر به اصل این نعمت الهی و ابزارمعرفتی اشاره کرده می فرماید:قُلْ هُوَ الَّذی أَنْشَأَکُمْ وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلیلاً ما تَشْکُرُونَ [6].

اوست کو آن کس که کرد ایجادتان ** داد گوش و چشم و دل زامدادتان .

هان شماها بشنوید و بنگرید ** بر حقایق بر دقایق پى برید.

این دوآیه به عنوان مثال ذکر گردید و در آیات متعدد با واژه و تعبیرات مختلفی استفاده شده است. از نظرنمودن انسان به آسمان " أَ فَلَمْ یَنْظُرُوا إِلَى السَّماءِ "و نظرنمودن انسان به طعام خودش"فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلى طَعامِهِ"و نظربه مبداخلقت خویش"فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسانُ مِمَّ خُلِق "همچنین "بصر"و"رویت" و کلمات که مفهوم دیدن و نگاه کردن و نظرنمودن را ایفاده کند، استفاده شده است و همه این تعبیرها برای عبرت آموزی و هدایت و تربیت انسانها و گسترش دانش و معرفت انسان بکارگرفته شده است. زیرا قرآن کتاب هدایت و رشد است و هربیانی باهر شیوه ای در راستای پیاده شدن خوبیها و زیباییها و نابود شدن زشتیها است و این کار جز با رشد عقلانیت و معرفت انسان ممکن نیست.

معلم می تواند زمینه ای را فراهم سازد که دانش آموزان بتواند در باره دنیای اطراف خویش به دیدن و گوش دادن بپردازد.دانش آموزان با دیدن پدیده های ریز و درشت دنیای اطراف اگر به تامل و تدبر نمایند می تواند به رشد و شکوفایی عقلی برسند. شاعر به این مطلب به زیبایی اشاره نموده است .

برگ درختان سبز در نظر هشیار***** هرورقش دفتری است معرفت کردگار.(؟)

انسان وقتی به دیدن آثار تاریخی و باستانی می رود و یا در کنار دریا به قدم زدن می پردازد و یا در قله کوه رفته به تماشای مناظر می استد می تواند دو گونه به این پدیده ها نگاه کند یکی این که به شکل و زیبایی ظاهری اشیا بنگرد و از مظاهر و جلوه های آن ها، لذت ببرد و یکی این که با این نگاه ظاهری به خالق آن ها و اداره کننده و مدیریت کننده آن ها نیز بیندیشد. این دو نوع نگاه باهم فرق های اساسی و آثار متفاوتی دارد. این شخص بیننده است که چگونه نظر نماید. خداوند رسولان را فرستاده است که انسان ها را از همین تماشای ساده ظاهری به عمق و حقیقت هستی توجه دهد و معلم نیز همان گونه که بگفته امام راحل «معلمی شغل انبیاء است» نیز می تواند از زمینه های بوجود آمده در هر شرایطی به دانش آموزان تذکر دهد و آن ها را به دیدن معنا دارد و جهت دارد تحریک نماید و این نوع مشاهده به معرفت عقلی و شناختی کمک می نماید. قدرت عقلی او را رشد مید هد، راه را از بیراه تمییز داده به راه راست راهنمون می گردد «قَدْ تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَی[7]» معرفتی که زمینه ساز سعادت ابدی او را فراهم ساخته به سوی لذت دایمی هدایت گردد این معرفت از مهم ترین معرفت ها است معرفتی که به شناخت و آگاهی در باره خالق هستی و هستی می انتجامد.فرجام هستی را می داند. خوبی ها را درک می کند.چنانچه در تعریف عقل امام صادق علیه السلام می فرماید: العقل ما عبد به الرحمان واکتسب به الجنان[8]

2/الف شیوه محبتیکی از شیوه های که نقش اساسی در انگیزه ها و میل ها ی دانش آموزان دارد شیوه محبت است محبت از نظر تربیتی نیروی عظیم و کار ساز است و تربیتی که با این شیوه القا شود ماندگارترین و موثرترین آموزش است. خداوند مهربان پیامبر گرامی اش را به شیوه محبت آراسته است. درآ یه ای می فرماید«پس به لطف و رحمت الهی با آنان نرم خو و پر مهر شدی، و اگر تندخو و سخت دل بودی هر آینه از پیرامونت پراکنده می شدند. پس از آنان در گذر و برایشان آمرزش بخواه[9].

رسول مکرم اسلام با محبت مردم را از رذایل دور ساخت و به فضایل آراست. ایشان توانیست با روش محبت سرسخت ترین مردمان را متحول و منقلب سازد زیرا انسان برفطرت خویش نیازمند محبت است. محبت سر منشأ تربیت نفس ها و دلها و نرم شدن دلهای سخت است. محبت عاملی مهم در سلامت روحی و اعتدال روانی است. باگرمای محبت استعدادهای انسان شعله می کشد و انگیزه تلاش و خلاقیت او فراهم می گردد.

معلم می تواند با نرم خویی و مهربانی در عمق روان دانش آموزان نفوذ نماید و با پذیرش روانی هدف های تربیتی را به سادگی اجرا سازد و یکی از اهداف مهم و عمده تعلیم و تربیت رشد و شکوفایی بعد عقلانی و شناختی و معرفتی آن ها است. مطالعات و پژوهشهای که توسط ونگ، هارتل و والبرگ اجرا شد نشان داد که جو کلاس یکی از مهمترین عوامل تاثیرگذار بر پیشرفت دانش آموزان ا ست. فضای گرم و صمیمی و حمایتی کلاس درس، در عزت نفس دانش آموزان و مشارکت آن ها رابطه وثیق دارد. مهم ترین جنبه از جو کلاس رابطه بین معلم و دانش آموزان است. رابطه صمیمی و محبت آمیز باعث موفقیت های شناختی و عاطفی دانش آموزان می شود[10]. در فضای صمیمی و روابط محبت آمیز بین دانش آموزان برای آن ها این فرصت بوجود می آید که در امور کلا س شرکت نمایند. معلم را با تمام وجود پذیرا گردند و از همین فضای گرم معلم می تواند انگیزه های دانش آموزان را تقویت نموده و آن ها را برای امور کلاس و مشارکت تحریک نماید در چنین روابط عمیق عاطفی آن ها جرئت می یابند تا حضور روانی و علمی بیشتری در کلاس داشته باشند.می توانند به آسانی ایده و نظر شان را در باره مسایل ابراز نمایند.قرآن کریم این حقیقت را بطور صریح و روشن بیان می نماید«فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِک»اگرسنگ دل بودی مردم از اطرافت پراکنده می شند. رسول مکرم اسلام در ارتباط با مسلمانان همواره با عطوفت و مهربانی رفتار می نمود. صمیمیت و مهر ورزی با مردم سبب شده بود مردم نظر خود را در باره مسایل اجتماعی و حتی امور مهم جنگ و مسایل نظامی بیان نماید. پیش نهاد حفاری و ایجاد خندق از طرف سلمان فارسی[11]درجنگ احزاب پذیرش نظراکثریت در شورای نظامی مبنی برخروج سربازان اسلام از شهر مدینه در جنگ احد [12]و ابراز نظر مسلمانان حاکی از این امر است که جو عاطفی و پذیرش گری بین رسول مکرم اسلام و مسلمان حاکم بوده است. مسلمان ها به خوبی می توانسته اند اظهار نظرنمایند اندیشه و نظر آن ها مورد توجه رسول مکرم اسلام بوده است و این شیوه می تواند در امر کلاس داری و تعلیم و تربیت نیز از نکات کاربردی و تاثیر گذار باشد. بنا بر این محبت بستری است که در آن ساحت های عقلانی، شناختی، عاطفی، انسان شکوفا می شود. زمینه ای است که بطورغیر مستقیم می تواند برای رشد عقلانی مورد توجه قرار گیرد. این روش برخواسته از اصول تربیتی وپرورشی است که به معلمان می گویند همه دانش آموزان فرصت های برابریا گرایش مساوی برای مشارکت دربحث های کلاس را ندارند ، معلمان باید برای فضای حاکم بر کلاس ساختار غیر تهدید آمیز وحمایت کننده پدید آورند به نحوی که در آن از آرای متفاوت استقبال شود و نقطه نظر هردانش آموز با ارزش تلقی شود .شاگردان نیامده اند که فقط محتوای درس را فراگیرند آنها می آیند که درباره خود ونحوه قبول احساسات خویش نیز بیاموزند این یافته های علمی می گوید درنظام کارآمد وپویا ومترقی مقررات وقوانین سخت ورفتارهای غیر علمی نتایجی زیان باری درپی خواهد داشت ازاینروساختار های نظام آموزشی براساس روابط متعالی انسانی وکرامت آدمی باید استوارگردد که در آن مدرسه وکلاس درس محیط دلپذیر وپذیرا جذاب و خوش آیند برای دانش آموزان با شد فضای آموزش فضای صمیمی که در آن هرکس درنقش خود احساس امنیت، فضیلت واحترام وکرامت نمایند.

روان شناسی پرورشی می گوید وقتی کودکان و نوجوانان درسر کلاس معلم محبوب خود بانهایت میل و رغبت وانگیزه واشتهای روانی به مطلب درس گوش جان می سپارند یاد گیری به شایسته ترین وجه صورت می پذیرد اما زمانیکه به دلایلی دانش آموزان نگرش چندان خوش آیندی به مدرسه وکلاس ومعلم ندارند بی اشتهای روانی وتحصیلی وجود شان را فرا گرفته وهمه درس و بحث تحمیلی بیش نخواهد بود وبه زودی مطالب آموخته شده را فراموش می کنند و بی اشتهایی و استفراغ روانی برای او ایجاد می شود[13]

 

نتایج بحث:

1- چشم و قلب از ابزاری مفید و مئوثر در کسب آگاهی و دانش ما می باشد. مشاهده و نگاه نمودن از ابزار حسی است و از نظرمعرفت زایی و معرفت بخشی داری اعتبار و ارزش است.قُلْ هُوَ الَّذی أَنْشَأَکُمْ وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلیلاً ما تَشْکُرُونَ.

2- ما مامور به مشاهده و توجه به پدیده های موجود در اطراف مان هستیم و باید از نگاه نمودن به آن ها برای معرفت و دانش خویش ( از جمله علوم تجربی و طبیعی ) بهره ببریم. أَ فَلا یَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ کَیْفَ خُلِقَتْ.و یا فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسانُ مِمَّ خُلِق.

3- محبت در کلاس سبب می شود مشارکت و حضور روانی بیشتر فراهم گردد.همین امربستری را بوجود می آورد که در نهایت باعث رشد و شکوفایی جنبه های عاطفی، شناختی، وعقلانی انسان می گردد.

ب روش های مستقیم

1/ب ضرب المثلها.ضرب المثلهای مناسب نقش فوق العاده حساس و غیرقابل انکاری را برای روشن شدن و دل نشین کردن حقایق دارند. گاهی ذکر یک مثال مناسب دریای از معرفت و شناخت نسبت به موضوع را برای دانش آموزان ارایه می نماید. خداوند در قرآن از ضرب المثل های فراوان استفاده کرده و بیساری از حقایق عقلانی را در لباس مثال های حسی بیان نموده است.گاهی مثال های کوچک و گاهی از مثالهای بزرک بهره برده است. جالب اینکه وقتی مثال کوچک را مورد توجه قرارداده و ذکرمیکند بلافا صله می فرماید «خداوند از این که (به موجودات ظاهراکوچکی مانند )پشه و حتی کوچکتر از آن مثال بزند شرم نمی کند[14]» معلم از این طریق نیزمی تواند نقش تاثیرگذار در تربیت و شکوفایی شناخت و بعد عقلا نی متربیان داشته باشد زیرا در قرآن ذکر مثال ها موضوعیت ندارد بلکه آنچه مهم است و داری اهمیت می باشد این است که از این طریق انسان ها به رشد و توانایی عقلی برسند و از ضرب المثلها درس هدایت و معرفت بگیرند. چنانچه قرآن کریم می فرماید وَ تِلْکَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ [15].

این مثلها میزنیم از بهر ناس*******تا کنند اندیشه شاید با هراس

2/ب شیوه قصه گویی. یکی دیگر از شیوه تاثیرگذار در تعلیم و تربیت، قصه گویی است. قصه گویی باز خوانی سرگذشت اقوام پشین است. بازگویی سرنوشت گذ شته گان و دو باره خوانی راه های رفته و عبرت گیری و پند آموزی از حوادث تلخ و شرین گذشته می باشد. محمد قطب درباره گذشته و اهمیت تاریخی داستان می نویسد:«این تاثیر سحر انگیز داستان هرچه از گذشته با بشر پیش آمده، همیشه همراه با زندگانی او برروی زمین سیر میکرده و نیز هرگز از بین نمی رود[16].

قرآن کریم برای شکوفاسازی و معرفت افزایی مردم از روش قصه گویی بسیار استفاده نموده است. تا آن جا که یک سوره بنام القصص در قرآن آمده است. در این سوره سرگذشت حضرت موسی و فرعون را مطرح نموده می گوید مابه حق برای تو از داستان موسی و فرعون می خوانیم برای گروهی که ایمان می آورند[17]. در این سوره ماجرای زندگی حضرت موسی و فرعون باز گوشده است. از وضعیت سیاسی و اجتماعی جامعه ی آن روز سخن بمیان آمده و فرازهای برجسته و مهم زندگی حضرت موسی مورد اشاره قرار گرفته است. البته قصه گویی تنها در همین سوره مورد استفاده بکار نرفته است در سوره های متعدد این روش بکارگرفته شده است در سوره «الاعراف» داستان بلعم و باعورا را مطرح نموده می فرماید«و برآن ها بخوان سرگذشت آنکس را که آیات خود را به او دادیم ولی (سرانجام) او خود از آن تهی ساخت[18]. در سوره یوسف داستان یوسف را متذکر شده می فرماید«ما بهترین سرگذشت ها را از طریق این قرآن که به تو وحی کردیم بر تو باز گومی کنیم[19]». در سوره کهف باز قصه حضرت موسی و حضرت خضر و ماجرای ذی القرنین و...را مطرح نموده می فرماید «ماداستان آنان را به حق برای تو باز گو می کنیم » در سوره نمل داستان حضرت سلیمان و ماجرای تخت بلقیس یاد آوری شده است. قرآن کریم ما را به مشاهده احوال پشینیان و سیر در احوال ملت ها دعوت می نماید. این دعوت ها ی مکرر نشانه تاکید و اهمیت مسأله را ست تا مردم در تاریخ گذشته گان تأمل نموده و از آن به عنوان عوامل ارتقا دهنده و شکوفا سازی اندیشه و معرفت خویش بهره ببرند. در باره آن اندیشه نمایند و از این طریق بعد عقلانی خود را توسعه بخشند. جالب این که در سوره یونس خداوند این مسأله را با صراحت بیان نموده می فرماید «فَاقصُص القصص لعلهم یتفکرون[20]». یعنی این قصه را برای آنها بگو شاید از این طریق آن ها اندیشه نمایند.

3/ب اردوی علمییکی از شیوه های که به رشد و شکوفایی می تواند تاثیر بگذارد گردش علمی است. دین اسلام ما را از تقلید کورکورانه و بدون تامل و دلیل برحذر می دارد و می فرماید از چیزی که بدان علم نداری پیروی مکن پذیرش امور از روی تقلید مورد قبول قرآن نیست. قرآن به ما دستور می دهد همواره به کاوش و پژوهش بپردازید و درپی علم و دانش و اندیشه باشید. برای رسیدن به حقایق و دانش افزایی و معرفت تنها در یک مکان اکتفا ننماید بلکه به سیر و سفر و گردش اقدام نمایید. «قل سیروا فی الارض فانظروا.[21].» سیر و سیاحت در اطراف و اکناف زمین آگاهی ما را ارتقا می بخشد. از فرهنگ و اندیشه ملت های دیگر باخبرمی سازد. ما را با پدیده های جدید و مسایل نو مواجه می سازد و همین امر باعث  تامل و رشد شناختی ما می گردد. سعدی شیرازی که یکی از چهره های برجسته و شاخص فرهنگ ایران اسلامی است و از استوانه های مهم ادب پارسی به حساب می آید که ملل دنیا از پند و اندرز حکیمانه او بهره ها برده اند ومی برند، سالیان درازی را به گشت و گذار پرداخت.او پس از تحصیل، 25 سال به سیر و سیاحت و جهان گردی مشغول بود و در اقصا نقاط جهان سفر نمود و از همین سفرها و سیاحت ها بهره ها برد و توشه ها چید او خود در این زمینه می سراید:

در اقصای عالم بگشتم بسی *** به سر بردم ایام با هر کسی

تمتع به هر گوشه ای یافتم *** زهر خرمنی خوشه ای یافتم.[22]

قرآن کریم به این امر مهم توجه نموده و در آیات متعدد ما را به سیر و سیاحت و جهان گردی تشویق می نماید « أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَتَکُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ یَعْقِلُونَ بِها[23]..»آیت الله مکارم شیرازی ذیل تفسیر آیه فوق می نویسد:« این جهانگردى معنوى و سیر در ارض قلب انسان را دانا و چشم انسان را بینا و گوش او را شنوا مى گرداند، و از خمودى و جمود، رهایى مى بخشد».

درآیات متعدد از سیر در زمین سخن به میان آمده است.این سیر تنها برای تفریح وگردش گری نیست.همان طورکه قبلاگفته شد شأن قرآن کریم شان هدایت وتربیت است از مطرح ساختن سیر وگردش در زمین به نکته تربیتی واصلاحی نظردارد.ازاینرو گردش واردوی علمی می تواند جنبه علم اندوزی ،دانش افزایی، رشد وشکوفایی معرفت و شناخت انسان را در عرصه های مختلف در پی داشته باشد.

همچنین ایشان در تفسیر نمونه می نویسد:«قرآن مجید کرارا مردم را به سیر در ارض و مشاهده آثار گذشتگان، سرزمینهاى ویران شده اقوامى که به عذاب گرفتار شده اند، کاخهاى در هم شکسته شاهان، قبرهاى در هم ریخته و استخوانهاى پوسیده مستکبران، اموال و ثروتهاى بى صاحب مانده ثروتمندان مغرور، دعوت کرده است، مخصوصا تصریح مى کند که مطالعه این آثار که تاریخ زنده و گویا و ملموس پیشینیان است دلها را بیدار و چشمها را بینا مى کند و به راستى چنین است، گاهى مشاهده یکى از این آثار آن چنان طوفانى در دل و جان انسان بر پا مى کند که مطالعه چندین کتاب تاریخ قطور چنان اثرى ندارد[24]».

نتایج بحث:

1- شیوه ضرب المثل از شیوه کاربردی، موثر برای تعلیم و تربیت است. قرآن از این شیوه زیاد استفاده نموده است. خداوند از این که (به موجودات ظاهرا کوچکی مانند )پشه و حتی کوچکتر از آن مثال بزند شرم نمیکند.

2- شیوه قصه گویی نیز یکی دیگر از شیوه های مورد استفاده در قرآن است. در آیات متعدد قصه های تاریخی برای عبرت آموزی مورد استفاده قرار گرفته است که می تواند برای معلمان نیز مفید و کارآمد باشد

3- گردش علمی نیز در  قرآن مورد توجه قرار گرفته است. این شیوه به دانش آموز امکان می دهد از طریق مشاهده طبیعت، وقایع، فعالیت ها و اشیا را از نزدیک مشاهده نموده و به دانش و معرفت خویش رشد و شکوفایی بخشند.

نتیجه

از مباحث فوق به این نتیجه می رسیم که برای رشد عقلانی دانش آموزان از شیوه های گوناگون می توان استفاده نمود.شیوه های غیر مستقیم و زمینه ساز و شیوه های مسقیم. نگاه نمودن ،گوش دادن محبت ورزیدن می تواند از شیوه های غیر مستقیم بحساب آمده و ضرب المثلها و قصه گویی و گردش علمی می تواند بطور مستقیم به رشد و شکوفا سازی دانش آموزان از جلمه ساحت عقلی آن ها کمک نماید. این روش ها در قرآن نیز مورد توجه قرار گرفته است.

توجه

1-  شیوه های که در مقاله مورد بررسی قرار گرفت ممکن است در شرایط و سنین مختلف سنی همگی آن ها مورد استفاده قرار نگیرد. بسته به شرایط مکانی و زمانی و مخاطبین مورد استفاده قرار گیرد.

2- بطور کلی در کلاس باید به نکات اصول روانشناسی تربیتی توجه نمود.

الف: به دانش آموزان خویش فرصت فراوان داد تا در امور کلاس مشارکت نموده و تفکرکنند.

ب :باید فضای پذیرا در کلاس فراهم آوریم تا زمینه حضور روانی و علمی بیشتر دانش آموزان فراهم گردد.

ج: به دانش آموزان اجازه دهیم که ایده و نظر شان را در باره مسایل ابراز نمایند.

منابع:

1-محمد اسماعیل نوری، جایگاه رفیع معلم.نشر، نصایح،1382.

2-.معین/1371.

3.-داودی محمد، نقش معلم در تربیت دینی، نشر موسسه پژوهشی حوزه و دانشگاه،1384

4.-کلینی، اصول کافی، ترجمه و شرح، شیخ محمد باقر کمره ای، نشر، اسوه،1375ه.ش.

5.-سید هاشیم رسول محلاتی، غررالحکم و دررالکلم آمدی، ترجمه و شرح غرر ج2/ص140، دفترنشر فرهنگ اسلامی1379.

6.-شهید مطهری، تعلیم و تربیت در اسلام نشر صدرا 1378.

7.-طباطبایی ترجمه تفسیر المیزان، ج 18، سید محمد باقیرموسوی همدانی، نشر جامعه مدرسین حوزه علمیه 1374.1

8.-دکترمحمد احدیان، مقدمات تکنولوژی آموزشی، نشر و تبلیغ بشری،1385.

10.-محمد قطب، روش تربیتی اسلا م، مترجم، دکترسید محمد مهدی جعفری، انتشارات دانشگاه شیراز1375.

12.-نهج البلاغه خ/160.

13.-مطفی دلشاد، سیری در تربیت اسلامی، نشر دریا 1382.

14.-دانیل مویس، دیوید رینولدز، مترجمان، محمد علی بشارت، حمید شمسی پور، آموزش موثر، نشر، رشد 1384.

15.-مکارم شیرازی ،تفسیرنمونه،ج3و15، نشردارالکتب اسلامیه،1374.

16.- جعفرسبحانی، فروغ ابدیت،ج2 نشر، بوستان کتاب قم،1380

17-حسام الدین هندی کنزالعمال،ج،10حدیث 28751.نشر، موسسه الرساله، بیروت،1413ه.

18-روان شناسی کاربردی ص 106 ،دکترغلام علی افروز، انتشارات انجمن اولیا ومربیان ،بهار1384

19- کلینی ،اصول کافی،ج 2ص12،نشر،دارالکتب الاسلامیه،تهران،1365 .

20- سعدی،بوستان،نشر،قدیانی،1377.

منابع برای مطالعه بیشتر

1- مهارتهای آموزشی و پرورشی، دکتر حسین شعبانی.نشر،سمت،1384.

2- .هنرتدریس،دکترحسین مهرداد(الگوه ها، روشها، فنون و راهبردهای تدریس، نشر، روان،1382.

3.برقراری آرامش در کلاس درس، سوکولی، مترجم، افسانه شاهرخ، نشر،قطره،1388

4- روان شناسی تربیتی اصول و کاربرد آن ،جان ای.گلاور، راجراچ.برونینک، ترجمه علینقی خرازی.

 

 


[1]حسام الدین هندی کنزالعمال،ج،10ص147حدیث 28751.

[2]محمد اسماعیل نوری ص 229.جایگاه رفیع معلم در اسلام ، شاعر احمد صافی.

[3]این تعریف برای  مفهوم کلی تعلیم و تربیت  بکار رفته است ولی به نظر می رسد در خصوص تربیت  عقلانی  نیز مانعی نداشته باشد.

[4]تکنولوژی آموزشی ،ص 88، دکتر محمد احدیان

[5]غاشیه /17.

[6]ملک /23

[7]بقره،256.

[8]کلینی،اصول کافی،ج 1ص 12.

[9]آل عمران/159.

[10]دانیل مویس،دیوید رینولدز،مترجمان،محمد علی بشارت ،حمید شمسی پور،آموزش موثرص90،89، .

[11]جعفرسبحانی، فروغ ابدیت،ج2ص 126

[12]همان ص37.

[13]دکترغلام علی افروز، روان شناسی کاربردی ص 106

[14]بقره/26

[15]حشر/21.

[16]محمد قطب،روش تربیت اسلا می،ص210مترجم،دکترسید محمد مهدی جعفری.

[17]القصص/3.

[18]الاعراف/175.

[19]یوسف/3

[20]یونس /176.

[21]آل عمران/37.

[22]سعدی،بوستان،ص 22.

[23]مکارم شیرازی، تفسیرنمونه ،ج 3ص 103.حج/46

[24]همان ج 15ص 531.

نقش معلم در تربیت عقلانی دانش آموزان...
موضوعات
 
آخرين مطالب
نويسندگان
آرشيو مطالب
پيوند ها
صفحات جانبي





Powered by WebGozar

چت روم

ابتدا نيت كنيد

سپس براي شادي روح حضرت حافظ يك صلوات بفرستيد

.::.حالا كليد فال را فشار دهيد.::.

براي گرفتن فال خود اينجا را كليك كنيد
دریافت کد فال حافظ برای وبلاگ






تمام حقوق اين وبلاگ و مطالب آن متعلق به صاحب آن مي باشد.